از یخچال تا باتری؛ ۱۳ اختراع ایران باستان که جهان را تغییر داد

۱۳ اختراع نبوغ آمیز ایرانیان باستان

ایران باستان یک شگفتی نظامی و اداره کننده یکی از بزرگ ترین امپراتوری های دنیای کهن بود؛ امپراتوری ای که در بیشترین گستره خود از شبه جزیره بالکان در غرب تا هند در شرق امتداد داشت

ایرانیان باستان همچنین به دستاوردهای علمی خود شهرت فراوانی داشتند و بسیاری از بزرگ ترین اختراعات آنان تاثیر عمیقی بر جهان گذاشته و تا امروز نیز مورد استفاده قرار می گیرند

در واقع، ردپای این اختراعات اولیه احتمالا همین حالا هم در زندگی روزمره ما وجود دارد، برای گرامی داشتن نبوغ ایران باستان، در ادامه با ۱۰ مورد از مهم ترین اختراعات آنان آشنا می شویم

جبر

محمد بن موسی خوارزمی، ریاضی دان ایرانی، به عنوان یکی از مهم ترین اندیشمندان تاریخ شناخته می شود، افزون بر فعالیت های او در زمینه نجوم و جغرافیا، خوارزمی را بنیان گذار علم جبر می دانند

او در اواخر قرن هشتم میلادی به دنیا آمد و به احتمال زیاد در آسیای مرکزی، در حوالی ترکمنستان و ازبکستان امروزی، رشد یافت

واژه های «جبر» و «الگوریتم» از صورت لاتین شده نام او، یعنی «Algoritmi»، گرفته شده اند، خوارزمی اثر ماندگار خود را حدود سال ۸۲۰ میلادی با عنوان «الکتاب المختصر فی حساب الجبر و المقابله» منتشر کرد

این کتاب جبر را به عنوان یک علم مستقل تثبیت کرد و به خوانندگان نشان داد چگونه مسائل چندجمله ای را حل کنند و حتی فرمولی برای حل معادلات درجه دوم ارائه داد

تخته نرد

گمان می رود تخته نرد حدود ۳۰۰۰ سال پیش از میلاد، در سرزمین های ایران، عراق و سوریه امروزی اختراع شده باشد و به عنوان قدیمی ترین بازی شناخته شده در جهان مطرح است؛ حتی قدیمی تر از شطرنج

نامی که امروز می شناسیم، از زمانی به جا مانده که این بازی در قرون وسطی با عنوان «bac gamen» وارد دنیای انگلیسی زبان شد، تخته نرد به سرعت بالا و دشواری زیادش معروف بود

در دوران جنگ های صلیبی، مسیحیان آن قدر این بازی را انجام می دادند که کلیسا تلاش کرد آن را ممنوع کند، اما این تلاش ها ناموفق بود، چرا که تخته نرد را حتی می شد روی شن و ماسه هم بازی کرد

باتری

در سال ۱۹۳۶، دستگاهی مرموز در عراق امروزی کشف شد که محل حفاری نزدیک پایتخت پیشین امپراتوری های اشکانی و ساسانی دو امپراتوری ایرانی بود

این وسیله که به «باتری بغداد» معروف شد، شامل سه قطعه بود: یک ظرف سفالی، یک لوله مسی و یک میله آهنی

ویلهلم کونیک (باستان‌ شناس آلمانی) فرضیه ای مطرح کرد مبنی بر اینکه این وسیله نوعی سلول گالوانی بوده که احتمالا برای آبکاری فلزات استفاده می شده است

با این حال، بحث های فراوانی درباره کاربرد واقعی آن شکل گرفت،  سرنوشت باتری بغداد همچنان در هاله ای از ابهام است، چرا که این اثر در جریان حمله آمریکا به عراق در سال ۲۰۰۳ به طرز مرموزی ناپدید شد

قنات

قنات که حدود ۳۰۰۰ سال پیش توسط ایرانیان باستان ابداع شد، یکی از درخشان ترین اختراعات برای آبیاری گسترده زمین های کشاورزی و توزیع آب به شمار می رود

قنات که در فارسی با نام «کاریز» نیز شناخته می شود، از مجموعه ای از چاه ها و تونل هایی تشکیل شده که در زیر یک شیب یا تپه ساخته می شوند و آب سفره های زیرزمینی را به کمک نیروی جاذبه به کانال های روباز هدایت می کنند

این تونل ها شیب بسیار ملایمی دارند تا آب به مقصد برسد، تنظیم دقیق این شیب اهمیت زیادی داشت؛ زیرا اگر شیب بیش از حد بود، آب هدر می رفت و اگر کم بود، آب کافی به مقصد نمی رسید

در مقایسه، گفته می شود قنات های رومی حدود ۳۰۰ سال پیش از میلاد ساخته شده اند

قنات ها که از سوی یونسکو به عنوان نمونه ای برجسته از فناوری شناخته شده اند، نمادی آشکار از نبوغ ایران باستان هستند

گیتار

دوستداران موسیقی راک شاید شگفت زده شوند اگر بدانند ریشه های گیتار محبوبشان به حدود ۳۵۰۰ سال پیش در ایران باستان بازمی گردد

حدود دو قرن بعد، قوم هیتی ها مجسمه ای سنگی از مردی در حال نواختن سازی شبیه گیتار تراشیدند که قدیمی ترین مدرک شناخته شده از خاستگاه این ساز به شمار می رود

این ساز به تدریج محبوب شد و در سراسر خاورمیانه گسترش یافت و سپس به مصر، یونان باستان و حتی چین راه پیدا کرد

این گیتار اولیه به مرور زمان تکامل یافت و هر فرهنگ با تغییر در اجزا، مواد سازنده و طراحی آن، شکل تازه ای به ساز داد

امروزه نمونه هایی از نوادگان این ساز در یونان وجود دارند که با نام هایی مانند «کیتارا» و «تنبور» شناخته می شوند

حقوق بشر

کوروش بزرگ، نخستین پادشاه ایران باستان، در سال ۵۳۹ پیش از میلاد وارد شهر بابل شد

در آن دوران، غارت و به بردگی گرفتن مردم شهرهای مغلوب امری رایج بود اما کوروش به جای ویران کردن، تصمیمی متفاوت گرفت

او بردگان شهر را آزاد می کرد، آزادی دین و آیین های گوناگون را به رسمیت می شناخت و نظام برتری نژادی را لغو کرد، این فرمان ها و تصمیم ها به خط میخی اکدی بر روی استوانه ای سفالی ثبت شدند

این اثر که امروز با نام «استوانه کوروش» شناخته می شود، نخستین منشور ثبت شده حقوق بشر در تاریخ به شمار می رود و به هر شش زبان رسمی سازمان ملل متحد ترجمه شده است

محتوای این استوانه شباهت های قابل توجهی با اعلامیه جهانی حقوق بشر دارد که نزدیک به ۳۰۰۰ سال بعد نوشته شد

پزشکی نوین

ابن سینا، که در غرب با نام آویسنا شناخته می شود، فیلسوف و پزشک ایرانی سده های دهم و یازدهم میلادی بود، او دانشمندی برجسته و پژوهشگری نامدار بود که آثارش در سراسر جهان اسلام شهرت داشت

بسیاری از پژوهشگران بر این باورند که پایه های پزشکی نوین بر اساس دستاوردهای او شکل گرفته است، ابن سینا با تکیه بر آثار بقراط و جالینوس، دانشی ارائه داد که حتی توانست از دستاوردهای پیشینیان فراتر رود

اثر مهم او با عنوان «قانون در طب» مجموعه ای جامع از روش های درمانی، داروها، تشخیص بیماری های منطقه ای و مطالب پزشکی دیگر را در بر می گرفت

این کتاب برای قرن ها مرجع اصلی پزشکی بود و حتی در اروپای قرون وسطی نیز مورد استفاده قرار می گرفت

یخچال

آیا می دانستید نخستین یخچال توسط ایرانیان باستان ساخته شد؟ بدون وجود برق، نگهداری مواد غذایی فاسدشدنی در سرما کاری شگفت انگیز به نظر می رسد، اما ایرانیان در استفاده از فناوری های موجود بسیار خلاق بودند

«یخچال» سازه ای هرمی شکل بود که شباهتی به هرم های ساخته شده در آمریکای مرکزی داشت، اما نه کاربرد مذهبی داشت و نه محل دفن مردگان بود

یخچال که به معنای «چاله یخ» است، با استفاده از سامانه خنک سازی تبخیری، محیط داخلی را سرد نگه می داشت و حتی می توانست برخی مواد را منجمد کند

بادگیرها و جریان آب قنات ها به ایرانیان باستان امکان می داد تا در تابستان های سخت آسیای مرکزی نیز مواد غذایی را حفظ کنند

تقطیر الکل

ابوموسی جابر بن حیان، دانشمند و مخترع ایرانی که در سال ۷۲۱ میلادی به دنیا آمد، یکی از چهره های برجسته علم در تاریخ است

او فرزند یک داروساز بود و به عنوان نخستین کسی شناخته می شود که فرآیند تقطیر الکل را انجام داد هرچند الکل از حدود ۴۰۰۰ سال پیش از میلاد شناخته شده بود، اما نوشیدنی های آن زمان درصد الکل بسیار پایینی داشتند و شباهت چندانی به نوشیدنی های امروزی نداشتند

جابر بن حیان به دلیل پژوهش هایش درباره اسیدها و قلیاها، به عنوان «پدر علم شیمی» نیز شناخته می شود

سامانه پستی

بین حدود سال های ۵۵۰ تا ۳۳۰ پیش از میلاد، هخامنشیان سامانه پستی گسترده ای ایجاد کردند که به طور کامل روش های پراکنده ارسال نامه در بابل را کنار زد

این سامانه که «پیردازیـس» نام داشت، بر پایه پیک های سواره و سیستم تعویض اسب کار می کرد و می توانست نامه ها را در عرض چند روز از یک سوی امپراتوری به سوی دیگر برساند؛ امری که تا آن زمان بی سابقه بود

پژوهشگران می گویند ارسال نامه از غرب ایران به غرب ترکیه تنها حدود یک هفته طول می کشید، این سامانه برای اداره امپراتوری ای که از یونان تا هند گسترده بود، اهمیتی حیاتی داشت

پیام ها حتی از جنوب آسیا به مصر ارسال می شدند؛ کاری که بدون مهارت بالای ایرانیان در اسب سواری ممکن نبود

انیمیشن

انیمیشن مدرن پیشرفت چشمگیری داشته است، اما ریشه های آن به دوران عصر برنز در ایران بازمی گردد

یک جام سفالی که در شهر سوخته، واقع در استان سیستان و بلوچستان، کشف شده، قدمتی در حدود ۵۲۰۰ سال دارد، بر روی این جام، مجموعه ای از تصاویر پی در پی دیده می شود که بزغاله ای را در حال پریدن به سوی یک درخت و خوردن برگ های آن نشان می دهد

نمونه هایی از این تصاویر متوالی، مشابه آنچه روی این جام دیده می شود، در سراسر ایرانِ اسلامیِ قرون وسطی نیز یافت شده است

این جام توسط باستان شناسان ایتالیایی و در جریان کاوش یک محوطه تدفینی کشف شد، اما در ابتدا ارتباط ویژه میان تصاویر آن مورد توجه قرار نگرفت، سال ها بعد، این ارتباط توسط باستان شناس ایرانی، دکتر منصور سجادى، شناسایی شد

از آن زمان تاکنون، پژوهشگران بر سر اهمیت و معنای این اثر هنری اختلاف نظر داشته اند. در ابتدا تصور می شد که این نقش، بز را در حال خوردن از «درخت زندگی آشوری» نشان می دهد،

باستان شناسان اکنون بر این باورند که این جام حدود هزار سال قدیمی تر از تمدن آشوری است

نظام مالیاتی

نظام مالیاتی ریشه در ایران باستان دارد و یکی از ارکان مهم اداره دولت هخامنشی به شمار می رفت، این نظام با نام «نظام مالیاتی هخامنشی» شناخته می شود

در امپراتوری ایران و در دوران حکومت کوروش دوم و کمبوجیه، مردم معمولا موظف بودند تنها هدایایی تقدیم کنند و اخذ مالیات منظم برای نخستین بار در زمان داریوش یکم (۵۲۲ تا ۴۸۶ پیش از میلاد) برقرار شد

هرچند نظام دریافت مالیات دولتی در زمان کوروش دوم نیز وجود داشت، اما هنوز سامان دهی نشده بود و افرادی که مالیات نمی پرداختند، موظف به ارائه هدایا بودند و برعکس

در حالی که ایرانیان به عنوان قوم حاکم از پرداخت مالیات نقدی معاف بودند، اما از پرداخت مالیات غیرنقدی معافیت نداشتند

اطلاعاتی درباره نحوه جمع آوری مالیات ها در جنوب غربی ایران در دوران داریوش یکم، در اسناد استحکامات ایلامی به دست آمده است، برخی از این اسناد، رسیدهایی را نشان می دهند که مربوط به دریافت دام های کوچک بوده اند

سواره نظام سنگین

این مهارت در اسب سواری تنها برای ارسال نامه به کار نمی رفت، ایرانیان باستان از توانایی های خود در سواره نظام در لشکرکشی های نظامی نیز بهره می بردن

استفاده از سواره نظام سنگین، که ترکیبی از زره های فلس دار و نیروهای سوار بر اسب بود، به احتمال زیاد در فلات ایران شکل گرفت

اسب های نَسایی که توسط ایرانیان پرورش داده می شدند، جثه ای بزرگ و توان کافی برای حمل سواران زره پوش داشتند و در نبرد با امپراتوری آشوری نو نقش بسیار مهمی ایفا کردند

این واحدهای سواره نظام سنگین سهم بزرگی در قدرت گیری امپراتوری هخامنشی داشتند و بعدها الگویی برای شکل گیری واحدهای مشابه در دیگر تمدن ها شدند

نتیجه گیری

ایرانیان باستان نمادی درخشان از پیشرفت علمی، پزشکی، فرهنگی و نظامی بودند، آنان به عنوان یک امپراتوری، نقش مهمی در پایه گذاری حقوق بشر و شکل گیری اصول پزشکی نوین ایفا کردند

ایرانیان تکنیک های پیشرفته آبیاری و حتی فناوری سردسازی پیش از دوران برق را ابداع کردند

اختراعات بی شماری که از ایران باستان به جا مانده اند، از نظر علمی انکارناپذیرند و تاثیر آن ها هنوز هم در دنیای امروز احساس می شود